Khi nhắc đến những tấm chiếu bền đẹp, mát lành, nhiều người dân Nam Bộ vẫn thường hoài niệm về danh tiếng chiếu Cà Mau một thời. Thế nhưng, ẩn mình giữa vùng đất Tiền Giang trù phú, có một làng nghề dệt chiếu truyền thống đang lặng lẽ dệt nên thương hiệu riêng, chẳng hề kém cạnh về chất lượng và nét tinh hoa, đó chính là làng chiếu Long Định (xã Long Định, huyện Châu Thành).
Về với miền đất chiếu Long Định
Nếu một lần về thăm Tiền Giang, lướt qua Quốc lộ 1, chừng mười cây số sau ngã ba Trung Lương, du khách sẽ bắt gặp tấm biển lớn với dòng chữ trang trọng: “Làng nghề truyền thống dệt chiếu Long Định kính chào quý khách!”. Từ vị trí ấy, rẽ vào tỉnh lộ 867 chưa đầy nửa cây số, Long Định hiện ra như một bức tranh sống động, nơi cói được phơi trắng ngà hay rực rỡ sắc màu xanh, đỏ, tím, vàng dưới nắng hạ.
Càng đi sâu vào lòng làng, khung cảnh lại càng thêm phần cuốn hút. Khắp nẻo đường, mùi cói thơm thoảng bay cùng tiếng thoi đưa lách cách vang vọng, tạo nên một bản giao hưởng lao động hối hả mà bình yên. Nghề dệt chiếu ở Long Định không phải đã có từ ngàn xưa, nó mới bén rễ và phát triển mạnh mẽ khoảng hơn 50 năm nay, kể từ khi những cư dân Kim Sơn – Ninh Bình di cư vào Nam năm 1954 mang theo tinh hoa của nghề dệt chiếu miền Bắc. Chính vì vậy, kỹ thuật dệt chiếu Long Định mang nhiều nét riêng biệt, tạo nên những tấm chiếu dày dặn, màu sắc và hoa văn tươi tắn, đẹp mắt hơn hẳn những loại chiếu thông thường ở miền Nam.
Khi những sợi lác thành hồn chiếu
Dọc theo tỉnh lộ 867, gần 300 hộ dân Long Định miệt mài gắn bó với nghề dệt chiếu, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho gần 2.000 lao động nông thôn. Trong mỗi nếp nhà ven đường, những khung dệt cứ dập dềnh theo nhịp thoi đưa, nơi đôi vợ chồng cùng nhau căng đai, người thoăn thoắt đan lác, người dập khung cửi, tạo ra những sản phẩm thủ công đẹp đẽ và bền bỉ. Anh Nguyễn Văn Việt, một trong những người thợ gắn bó với nghề, chia sẻ niềm vui khi cùng vợ miệt mài bên khung dệt.
Công đoạn làm chiếu, thoạt nghe thì đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ và ăn ý giữa hai người thợ. Sau khi chuẩn bị nguyên liệu lác cẩn thận, một người thợ chính sẽ ngồi lên khung dệt, người còn lại luồn từng sợi lác vào khuôn. Bằng lực mạnh và dứt khoát, người thợ chính dập khung để kết chặt những sợi lác vào nhau, đảm bảo chúng thẳng hàng, không chồng lấn. Anh Việt nhấn mạnh: “Tay nghề của người thợ quan trọng lắm, phải đan như thế nào để chiếu vừa khít, vừa đều và có độ bền, dẻo dai nhất định, như vậy chiếu sử dụng mới lâu được“.
Gian nan nhưng vẫn vẹn tình với nghề
Cũng như bao nghề nông khác, nghề dệt chiếu ở Long Định gắn liền với những mùa vụ, phụ thuộc nhiều vào “ông trời”. Mùa khô, khoảng từ tháng 1 đến tháng 4 Dương lịch, là thời điểm làng chiếu Long Định sôi động nhất, bước vào vụ sản xuất chính. Nhưng đến tháng 5, tháng 6, khi những cơn mưa dầm dề trút xuống, cũng là lúc nhịp sống làng nghề phải tạm ngưng, chờ đợi ánh nắng vàng rộm của mùa khô năm tới. Sự khắc nghiệt của thời tiết là vậy, nhưng những người thợ Long Định vẫn kiên cường bám trụ, bởi mức thu nhập từ nghề chiếu vẫn khá hơn so với nghề trồng lúa truyền thống.
Dù biết máy móc hiện đại có thể nâng cao năng suất, nhưng với nhiều hộ dân như gia đình anh Việt, việc đầu tư máy dệt chiếu trị giá 30 – 60 triệu đồng vẫn là một gánh nặng. “Với khung dệt tay, mỗi ngày hai vợ chồng tôi dệt được 4 chiếc chiếu. Nếu có máy dệt chiếu hiện đại thì có thể sản xuất được 10 chiếc/ngày mà chỉ cần 1 người ngồi máy. Tuy nhiên, giá thành quá đắt đỏ nên tôi chưa dám đầu tư“, anh Việt bộc bạch. Hơn nữa, anh cũng tin rằng, nhiều khách hàng vẫn chuộng chiếu dệt tay vì chất lượng bền hơn và ít lỗi hơn so với chiếu dệt máy.
Nghệ thuật dệt chiếu: Kết tinh từ đôi tay và thời gian
Bà Trần Thị Bạch Tuyết, một nghệ nhân với hơn 50 năm kinh nghiệm dệt chiếu tại Long Định, chia sẻ những bí quyết để tạo nên một chiếc chiếu hoàn hảo. Trước đây, khi còn dệt thủ công hoàn toàn, thu nhập mỗi tháng chỉ khoảng 1,5 triệu đồng. Ngày nay, nhiều nhà đã đầu tư máy móc, năng suất tăng lên kéo theo thu nhập cũng cải thiện đáng kể. Chiếu Long Định nổi tiếng với độ dày, bền, nằm êm và thoáng mát, lại có giá cả phải chăng, nên luôn thu hút đông đảo thương lái từ khắp nơi tìm đến.
Có những thời điểm, làng chiếu Long Định “ăn nên làm ra”, mỗi ngày cung ứng hơn 5.000 chiếc chiếu cho thị trường. Không chỉ vậy, chiếu Long Định còn vươn ra thế giới, chinh phục các thị trường khó tính như Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ. Để làm ra một chiếc chiếu đẹp, nguyên liệu lác phải được chọn lựa kỹ lưỡng: thật khô, trắng ngà, cọng bóng tròn và không quá to. Kỹ thuật dệt đóng vai trò then chốt: người cho ăn lác phải có kỹ thuật, làm đều tay để tránh bị lệch nhịp.
Công đoạn tạo màu cũng lắm công phu, đòi hỏi sự cẩn trọng để màu chiếu bền đẹp theo thời gian. Lác phải được nhúng vào chảo màu đang sôi, chờ nước sôi lại lần nữa để màu thấm sâu vào từng sợi, đảm bảo không phai màu hay dính vào quần áo khi sử dụng. Đặc biệt, đường may chiếu phải sắc nét, không quá dày cũng không quá thưa, thể hiện sự tinh tế và khéo léo của người thợ.
Tiếp nối tinh hoa: Đổi mới và vươn xa
Không chỉ dừng lại ở chiếu lác truyền thống, những người thợ Long Định còn không ngừng sáng tạo. Hiện nay, họ đã nghiên cứu và sản xuất thêm chiếu từ thân cây lục bình phơi khô, một loại nguyên liệu dồi dào ở vùng sông nước Đồng bằng sông Cửu Long. Dù giá thành chiếu lục bình cao hơn nhiều so với chiếu lác, nên chủ yếu được xuất khẩu, nhưng đây cũng là một hướng đi mới, mở rộng tiềm năng cho làng nghề.
Để theo kịp thị hiếu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng, các chi tiết hoa văn trên chiếu cũng được thay đổi thường xuyên. Sau khi trang trí hoa văn, chiếu phải trải qua công đoạn hấp cách thủy với thời gian và nhiệt độ chuẩn xác. “Hấp phải đúng giờ, nếu già lửa chiếu sẽ tối màu, còn nếu chưa đủ thời gian thì dễ bị phai màu khi nằm“, bà Tuyết tiết lộ, cho thấy sự khắt khe trong từng công đoạn cuối cùng để đảm bảo chất lượng hoàn hảo cho mỗi sản phẩm.
Làng nghề dệt chiếu Long Định không chỉ là nơi tạo ra những tấm chiếu phục vụ đời sống, mà còn là một kho tàng văn hóa, nơi gìn giữ và phát huy tinh hoa của nghề thủ công truyền thống. Qua từng sợi lác, từng nhịp thoi đưa, người Long Định đã và đang dệt nên không chỉ những sản phẩm tinh xảo mà còn là câu chuyện về sự cần cù, sáng tạo và tình yêu sâu sắc với nghề, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Việt.
